|
ที่มา : ร่ายสุภาษิตพระร่วงฉบับนี้ เป็นฉบับจารึกวัดพระเชตุพนวิมลมังคลาราม (วัดโพธิ์) ซึ่งเป็นสำนวน ที่แพร่หลายที่สุด ผุ้รู้สันนิษฐานว่า สมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระปรมานุชิตชิโนรสทรงชำระร่ายสุภาษิตพระร่วง โดยสังเกตจากความเคร่งครัดในการใช้ฉันทลักษณ์ของร่ายที่ส่วนมากวรรคละ 5 คำ ลักษณะคำประพันธ์: แต่งด้วยร่ายสุภาพ |
|
ร่ายสุภาษิต
|
คำอธิบายแถว1
|
คำอธิบายแถว
2
|
|
|
|
||
| ปางสมเด็จพระร่วงเจ้า | เผ้าแผ่นสุโขทัย | ||
| มลักเห็นในอนาคต | จึงผายพจนประภาษ | ||
| เป็นอนุสาสนกถา | สอนคณานรชน | ||
| ทั่วธราดลพึงเพียร | เรียนอำรุงผดุงอาตม์ | ||
| อย่าเคลื่อนคลาดคลาถ้อย | เมื่อน้อยให้เรียนวิชา | สิ่งที่เด็กควรปฏิบัติ | |
| ให้หาสินมาเมื่อใหญ่ | อย่าใฝ่เอาทรัพย์ท่าน | อย่ากระทำ | |
| อย่าริร่านแก่ความ | ประพฤติตามบูรพระบอบ | อย่าหาเรื่องเดือดร้อน อย่าแกว่งเท้าฯ | ทำตามกฎระเบียบ |
| เอาแต่ชอบเสียผิด | อย่ากอปรกิจเป็นพาล | ทำในสิ่งที่ถูกต้อง | อย่ากระทำ |
| อย่าอวดหาญแก่เพื่อน | เข้าเถื่อนอย่าลืมพร้า | อย่าข่มเหงเพื่อน | อย่าลืมอุปกรณ์การทำงาน |
| หน้าศึกอย่านอนใจ | ไปเรือนท่านอย่านั่งนาน | เตรียมพร้อม อย่าละเลย | ให้มีมารยาท |
| การเรือนตนเร่งคิด | อย่านั่งชิดผู้ใหญ่ | ใฝ่เรียนรู้เรื่องการบ้านการเรือน | ให้มีมารยาท |
| อย่าใฝ่สูงให้เกินศักดิ์ | ที่รักอย่าดูถูก | ให้ประมาณตน | ให้ดูแลคนใกล้ชิด |
| ปลูกไมตรีอย่ารู้ร้าง | สร้างกุศลอย่ารู้โรย | ให้มีมนุษย์สัมพันธ์ | ทำบุญเป็นนิจ |
| อย่าโดยคำคนพลอด | เข็นเรือทอดกลางถนน | อย่าหูเบา | อย่าขัดขวางผู้อื่น |
| เป็นคนอย่าทำใหญ่ | ข้าคนไพร่อย่าไฟฟุน | วางตัวให้เหมาะสม | อย่าใส่อารมณ์กับลูกน้อง |
| คบขุนนางอย่าโหด | โทษตนผิดรำพึง | วางตัวให้เหมาะสม | ควรคำนึงถึงความผิดของตน |
| อย่าคะนึงถึงโทษท่าน | หว่านพืชจักเอาผล | อย่าจ้องจับผิดแต่ผู้อื่น | ทำสิ่งใดย่อมหวังผล |
| เลี้ยงคนจักกินแรง | อย่าขัดแข็งผู้ใหญ่ | ให้ดูแลคนให้ดีเพราะต้องพึ่งพาเขา | ให้อยู่ในโอวาท |
| อย่าใฝ่ตนให้เกิน | เดินทางอย่าเดินเปลี่ยว | ให้ประมาณตน | ให้ระวังอันตราย |
| น้ำเชี่ยวอย่างขวางเรือ | ที่ซุ่มเสือจงประหยัด | ให้รู้กาลเทศะ จังหวะที่ควร | ให้ระวังอันตราย |
| จงเร่งระมัดฟืนไฟ | คนเป็นไทอย่าคบทาส | ให้ระมัดระวังอันตราย | วางตัวให้เหมาะสม |
| อย่าประมาทท่านผู้ดี | มีสินอย่าอวดมั่ง | ให้ระวังตน | ให้ระวังอันตราย |
| ผู้เฒ่าสั่งจงจำความ | ที่ขวากหนามอย่าเสียเกือก | เชื่อฟังคำสอนผู้ใหญ่ | ให้รู้จักป้องกันอันตราย |
| ทำรั้วเรือกไว้กับตน | คนรักอย่าวางใจ | ให้รู้จักป้องกันอันตราย | อย่าละเลยดูแลคนใกล้ชิด |
| ที่มีภัยพึงหลีก | ปลีกตนไปโดยด่วน | ให้รู้จักป้องกันอันตราย | หลีกให้พ้นภัย |
| ได้ส่วนอย่ามักมาก | อย่ามีปากว่าคน | พอใจในสิ่งที่ได้รับ | |
| รักตนกว่ารักทรัพย์ | อย่าไดัรับของเข็ญ | ให้รู้ว่าสิ่งใดสำคัญ | อย่ารับของผิดกฎหมาย |
| เห็นงามตาอย่าปอง | ของฝากท่านอย่ารับ | อย่ามองที่เปลือกนอก | |
| ที่ทับจงมีไฟ | ที่ไปจงมีเพื่อน | การเตรียมพร้อม (ทับ=ที่อยู่) | ไปไหนอย่าประมาทให้มีเพื่อนร่วม |
| ทางแถวเถื่อนไคลคลา | ครูบาสอนอย่าโกรธ | ให้ระวังตน | อย่าโกรธเมื่อครูสอน |
| โทษตนผิดพึงรู้ | สู้เสียสินอย่าเสียศักดิ์ | รู้จักรับผิดชอบต่อการกระทำ | รักศักดิ์ศรียิ่งกว่าทรัพย์ |
| ภักดีอย่าด่วนเคียด | อย่าเบียดเสียดแก่มิตร | ||
| ที่ผิดช่วยเตือนตอบ | ที่ชอบช่วยยกยอ | ||
| อย่าขอของรักมิตร | ชิดชอบมักจางจาก | การขอของรัก อาจทำให้เขาเกรงใจและเกิดความร้าวฉานได้ | |
| พบศัตรูปากปราศรัย | ความในอย่าไขเขา | ให้พูดดีไว้ก่อน | อย่านำเรื่องในบ้านไปพูด |
| อย่ามัวเมาเนืองนิตย์ | คิดตรองตรึกทุกเมื่อ | ให้มีสติ | |
| พึงผันเผื่อต่อญาติ | รู้ที่ขลาดที่หาญ | ให้เกื้อกูลญาติมิตร | รู้จักการวางตัว |
| คนพาลอย่าพาลผิด | อย่าผูกมิตรไมตรี | อย่าคบคนชั่ว | |
| เมื่อพาทีจึงตอบ | จงนบนอบผู้ใหญ่ | เมือ่ถึงเวลาพูดจงพูด | มีสัมมาคารวะ |
| ช้างไล่แล่นเลี้ยวหลบ | สุวานขบอย่าขบตอบ | หลบเลี่ยงผู้มีอำนาจ | อย่าโต้ตอบกับผุ้ต่ำกว่า |
| อย่ากอปรจิตริษยา | เจรจาตามคดี | ให้มีจิตใจที่งดงาม | พูดให้ถูกเรื่องราวเหมาะสม |
| อย่าปลุกผีกลางคลอง | อย่าปองเรียนอาถรรพ์ | ให้รู้จักกาลเทศะ | อย่าเรียนรู้ในสิ่งที่ไม่ถูกต้อง |
| พลันฉิบหายวายม้วย | อย่ายลเยี่ยงถ้วยแตกมิติด | ระวังไมตรี | |
| จงยลเยี่ยงสัมฤทธิ์แตกมิเสีย | ลูกเมียอย่าวางใจ | ให้ประสานไมตรีดังเดิมได้ | อย่าละเลยการดูแลครอบครัว |
| ภายในอย่านำออก | ภายนอกอย่านำเข้า | ไม่นำเรื่องราวไปกล่าวกับคนนอก | ไม่นำเรื่องไม่ดีมาสุ่ครอบครัว |
| อาสาเจ้าจนตัวตาย | อาสานายจงพอแรง | เสียสละเพื่อกษัตริย์ด้วยชีวิต | เสียสละเพื่อนายพอประมาณ |
| ของแพงอย่ามักกิน | อย่ายินคำคนโลภ | อย่าฟุ่มเฟือยเรื่องการกิน | อย่าเชื่อคำยกยอของคนโลภ |
| โอบอ้อมเอาใจคน | อย่ายลเหตุแต่ใกล้ | เป็นคนเอื้อเฟื้อ | มีความหนักแน่น |
| ท่านไท้อย่าหมายโทษ | คนโหดให้เอ็นดู | ให้สงสารผู้ยาไร้ | |
| ยอครูยอต่อหน้า | ยอข้าเมื่อแล้วกิจ | ครูเป็นผู้รู้ย่อมไม่เหลิง | ข้าทาสจะได้ชอบใจหายเหนื่อย |
| ยอมิตรเมื่อลับหลัง | ลูกเมียยังอย่าสรรเสริญ | ชมเพื่อนลับหลังแสดงว่าจริงใจ | อย่าชมลูกเมียตัวเอง |
| เยียวสะเทินจะอดสู | อย่าชังครูชังมิตร | อาจจะทำสิ่งใดที่อับอายได้ | |
| ผิดอย่าเอาเอาแต่ชอบ | นอบตนต่อผู้เฒ่า | ให้ทำแต่สิ่งที่ถูกต้อง | มีสัมมาคารวะ |
| เข้าออกอย่าวางใจ | ระวังระไวหน้าหลัง | ระมัดระวัง | ดูหน้าดูหลังเผื่อมีการปองร้อย |
| เยียวผู้ชังจะคอยโทษ | อย่ากริ้วโกรธเนืองนิตย์ | คนที่ไม่ชอบอาจจะคอยทำร้าย | |
| ผิวผิดปลิดไปร้าง | ข้างตนไว้อาวุธ | ถ้าทำความชั่วความผิดจะติดตัวไปไม่หลุด | มีอาวุธข้างกายเสมอ |
| เครื่องสรรพยุทธอย่าวางจิต | คิดทุกข์ในสงสาร | ||
| อย่าทำการที่ผิด | คิดขวนขวายที่ชอบ | อย่าทำสิ่งที่ทุจริต | |
| โต้ตอบอย่าเสียคำ | คนขำอย่าร่วมรัก | อย่าคบคนที่มีลับลมคมใน | |
| พรรคพวกพึงทำนุก | ปลุกเอาแรงทั่วตน | ให้บำรุงดูแลพรรคพวก | |
| ยลเยี่ยงไก่นกกระทา | พาลูกหลานมากิน | ||
| ระบือระบิลอย่าฟังคำ | การทำอย่าด่วนได้ | ||
| อย่าใช้คนบังบด | ทดแทนคุณท่านเมื่อยาก | อย่าใช้คนที่ทำอะไรปิดบัง | |
| ฝากของรักจงพอใจ | เฝ้าท้าวไทอย่าทรนง | ||
| ภักดีจงอย่าเกียจ | เจ้าเดียดอย่าเดียดตอบ | ||
| นอบนบใจใสสุทธิ | อย่าขุดคนด้วยปาก | อย่าตำหนิติเตียนคนด้วยวาจาและสายตา | |
| อย่าถากคนด้วยตา | อย่าพาผิดด้วยหู | ||
| อย่าเลียนครูเตือนด่า | อย่าริกล่าวคำคด | อย่าล้อเลียนครู | |
| คนทรยศอย่าเชื่อ | อย่าแผ่เผื่อความผิด | อย่าปัดความผิดให้ผู้อื่น | |
| อย่าผูกมิตรคนจร | ท่านสอนอย่าสอนตอบ | อย่าคบคนไม่รู้หัวนอนปลายเท้า | |
| ความชอบจำใส่ใจ | ระวังระไวที่ไปมา | ||
| เมตตาตอบต่อมิตร | คิดแล้วจึงเจรจา | ||
|
อย่านินทาผู้อื่น |
อย่าตื่นคนยกตน | ||
| คนจนอย่าดูถูก | ปลูกไมตรีทั่วชน | ||
| ตระกูลตนจงคำนับ | อย่าจับลิ้นแก่คน | อย่าจับผิดคนด้วยคำพูด | |
| ท่านรักตนจงรักตอบ | ท่านนอบตนจงนอบแทน | ||
| ความแหนให้ประหยัด | เผ่ากษัตริย์เพลิงงู | ของหวงต้องรักษา ความลับต้องเก็บ | |
| อย่าดูถูกว่าน้อย | หิ่งห้อยอย่าแข่งไฟ | ประมาณตน รู้จักอันตราย | |
| อย่าปองภัยต่อท้าว | อย่าห้าวมักพลันแตก | อย่าถ่มน้ำลายรดฟ้า | อย่าแข็งเกินไปจะอันตราย |
| อย่าเข้าแบกงาช้าง | อย่าออกก้างขุนนาง | อย่าทำการเสี่ยงไม่เกิดผล | |
| ปางมีชอบท่านช่วย | ปางป่วยท่านชิงชัง | ||
| ผิจะบังบังจงลับ | ผิจะจับจับจงมั่น | ทำสิ่งใดทำด้วยความใส่ใจ มุ่งมั่น | |
|
ผิจะคั้นคั้นจงตาย |
ผิจะหมายหมายจงแท้ | ||
| ผิจะแก้แก้จงกระจ่าง | อย่ารักห่างกว่าชิด | เลือดข้นกว่าน้ำ | |
| คิดข้างหน้าอย่าเบา | อย่าถือเอาตื้นว่าลึก | ต้องเป็นคนหนักแน่น | |
|
เมื่อเข้าศึกระวังตน |
เป็นคนเรียนความรู้ | ||
| จงยิ่งผู้ผู้มีศักดิ์ | อย่ามักง่ายมิดี | ||
| อย่าตีงูให้แก่กา | อย่าตีปลาหน้าไซ | อย่าขัดขวางผลประโยชน์ของผู้อื่น | |
| อย่าใจเบาจงหนัก | อย่าตีสุนัขห้ามเห่า | อย่าทำสิ่งที่สวนทางธรรมชาติ | |
| ข้าเก่าร้ายอดเอา | อย่ารักเหากว่าผม | ||
| อย่ารักลมกว่าน้ำ | อย่ารักถ้ำกว่าเรือน | ||
| อย่ารักเดือนกว่าตะวัน | สบสิ่งสรรพโอวาท | ||
| ผู้เป็นปราชญ์พึงสดับ | ตรับตริตรองปฏิบัติ | ||
| โดยอรรถอันถ่องถ้วน | แถลงเลศเหตุเลือกล้วน | ||
| เลิศอ้างทางธรรม แลนา ฯ | |||
| บัณ เจิดจำแนกแจ้ง | พิศดาร ความเฮย | ||
| ฑิต ยุบลบรรหาร | เหตุไว้ | ||
| พระ ปิ่นนัคราสถาน | อุดรสุข ไทยนา | ||
| ร่วง ราชนามนี้ได้ | กล่าวถ้อยคำสอน | ||
ที่มา : http://203.144.136.10/service/mod/heritage/nation/proverb/proverb.htm
จัดทำและนำเสนอโดย
คุณครูภาทิพ ศรีสุทธิ์
กลุ่มสาระการเรียนรู้ภาษาไทย โรงเรียนสุราษฎร์ธานี
