สำนวนคำพังเพยสุภาษิตและโคลงสี่สุภาพ

อธิบายความหมายของสำนวน สุภาษิต คำพังเพยในรูปแบบร้อยกรองประเภทโคลงสี่สุภาพ
โดย อ.ภาทิพ ศรีสุทธิ์เพื่อเป็นแบบอย่างด้านการเขียนแก่นักเรียนและผู้สนใจจำนวน ๒๕๗ สำนวน

๓๑.ไก่รองบ่อน

เป็นตัวสำรองจะมีโอกาสเมื่อไม่มีผู้อื่น

ตัวจริงเจ็บป่วยไข้		ล้มตาย
รองบ่อนถูกแทนหมาย		ต่อสู้
ตัวจริงอยู่สบาย		เขาไม่ เหลียวนา
รองบ่อนเป็นเพียงผู้		เรียกใช้สำรอง

๓๒.ไกลปืนเที่ยง

ไม่รู้อะไรเพราะอยู่ห่างไกลความเจริญ

เสียงปืนยิงเที่ยงแล้ว		เวลา
เมืองใหญ่บอกประชา		ก่อนนี้
คนไกลเปล่ายินนา		เพราะห่าง เจริญแฮ

ความกล่าวทำเชิงชี้

ว่าด้อยหลายสถาน


๓๓.ไก่เห็นตีนงูงูเห็นนมไก่		ต่างฝ่ายต่างรู้ความลับของกันและกัน

ไก่เห็น ตีนซ่อนเร้น		ของงู
ตีนงู หลบไยดู		ออกได้
งูเห็น ไก่นมชู		ซุกซ่อน แอบนา
นมไก่ ตีนงูไซร้		ต่างรู้ชั้นเชิง

๓๔.กินบนเรือนขี้รดหลังคา

เนรคุณ

อาศัยบุญร่มไม้		ครัวเรือน
กลับแอบทำบิดเบือน		ชั่วช้า
บุญคุณกลับเลอะเลือน		สนองตอบ เขาแฮ
เหยียบย่ำทำหาญกล้า		เช่นนี้เนรคุณ

๓๕.กินปูนร้อนท้อง

ทำอาการมีพิรุธขึ้นเอง,แสดงอาการเดือนร้อนขึ้นเอง

กิน หมากพลูอาจพลั้ง		กลืนปูน
ปูน กัดปวดอาดูร		เร่าร้อน
ร้อน รนเท่าทวีคูณ		ทำผิด ไว้นา
ท้อง ครืดคราดสะท้อน		บ่งชี้พิรุธ

๓๖.ใกล้เกลือกินด่าง

มองข้ามหรือไม่รู้ค่าของดีที่อยู่ใกล้ตัวซึ่งเป็นประโยชน์แก่ตน

ใกล้ ของมีค่าแล้ว		มิเห็น
เกลือ ด่างเลือกให้เป็น		นะเจ้า
กิน เกลือสิ่งจำเป็น		ดีแน่
ด่าง ต่างของเคียงเฝ้า		มิรู้จักแสวง

๓๗.แกว่งเท้าหาเสี้ยน

รนหาเรื่องเดือดร้อน

แกว่ง กวัดไกวแส่เท้า		เสี้ยนตำ
เท้า เจ็บเพราะตัวทำ		เรื่องร้อน
หา เหตุใช่เงื่อนงำ		จากอื่น เปล่าเฮย
เสี้ยน ปักความสะท้อน		เรื่องร้ายหาเอง

๓๘.เกี่ยวแฝกมุงป่า

ทำอะไรเกินความสามารถตัวเอง

เกี่ยว เก็บกอบแฝกหญ้า		มุงหลัง คาเฮย
แฝก กี่กอบประทัง		ป่ากว้าง
มุง แฝกคือกำลัง		นิดหน่อย นาแม่
ป่า สั่งสอนการสร้าง		สิ่งนั้นพอตัว

๓๙.เกลียดตัวกินไข่เกลียดปลาไหลกินน้ำแกง

เกลียดตัวเขาแต่อยากได้ประโยชน์จากเขา

กริยาประหนึ่งไซร้		ขยะแขยง
ประโยชน์กลับสำแดง		อยากได้
เกลียดกลัวออกฤทธิ์แรง		เกินเหตุ
ผลประโยชน์จำให้		อดกลั้นหวังผล

๔๐.ไกลปืนเที่ยง

ไม่รู้อะไรเพราะอยู่ห่างไกลความเจริญ

เสียงปืนยิงเที่ยงแล้ว		เวลา
เมืองใหญ่บอกประชา		ก่อนนี้
บ้านนอกห่างออกมา		ฟังบ่ ยินแฮ
คำกล่าวบอกความชี้		ห่างพ้นความเจริญ

๔๑.เกลือจิ้มเกลือ

ไม่ยอมเสียเปรียบกัน ,
แก้เผ็ดให้สาสม , คนเค็มมาเจอกัน

คือคนเค็มที่พ้อง		พบกัน
แก้เผ็ดกลับคืนพลัน		ไป่เว้น
เสียเปรียบบ่ยอมปัน		เสียเปรียบ กันนา
ผิดพลาดรีบตามเค้น		เรียกร้องเอาคืน

๔๒.เกลือเป็นหนอน

ญาติมิตร สามี ภรรยา บุตร ธิดา เพื่อนร่วมงานหรือคนในบ้านทรยศ

เกลือเค็มจึงช่วยป้อง		กันหนอน
เกลือเน่าควรสังวร		เหตุแท้
คือคนร่วมงานทอน		ทรยศ
คิดคดจึงเกินแก้		สิ่งสร้างบ่สม

๔๓.ขนทรายเข้าวัด

หาประโยชน์ให้ส่วนรวมผิดพลาดควรอภัย

ขน ดินทรายก่อสร้าง		อาราม
ทราย หล่นลงเขตคาม		หมู่บ้าน
เข้า เบียดเสียดไม้งาม		อาจพลาด พลั้งนา
วัด ส่วนรวมจึงค้าน		เยี่ยงนี้อภัย

๔๔.ขมิ้นกับปูน

ชอบวิวาทกันอยู่เสมอ , ไม่ถูกกัน

ขมิ้นปูนพานพบพ้อง		เปลี่ยนสี
กัดกร่อนขาดไมตรี		ไป่เว้น
คนใดยามพบมี		วิวาท กันนา
ความเปรียบคนเคืองแค้น		ไป่ได้ปรองดอง

๔๕.ของหายตะพายบาป

ของหายหรือเข้าใจว่าหายแล้วเที่ยวโทษผู้อื่น

ของ เงินทองค่าล้น		กลับหาย
หาย โทษเขามิวาย		เดือดร้อน
ตะพาย บาปมิตรหมาย		โทษมั่ว ไปนา
บาป ตกตามติดซ้อน		แก่เจ้าของหาย

๔๖.ขวานผ่าซาก

พูดโผงผางไม่เกรงใจใคร

คำพูดตรงขัดแค้น		เคืองหู
ขวานผ่าซากฟังดู		กระด้าง
ใครฟังบ่เชิดชู		ชมชื่น นาพ่อ
คำกล่าวควรติดค้าง		เปลี่ยนแก้คำหวาน

๔๗.ข้าวใหม่ปลามัน

อะไรที่เป็นของใหม่ก็ถือว่าดี , คู่แต่งงานใหม่ๆ

ข้าว หอมปรุงกลิ่นฟุ้ง		ชวนทาน
ใหม่ ใหม่รสอาหาร		อร่อยล้ำ
ปลา มันพี่บอกหวาน		เจียนหยด นาพ่อ
มัน ใหม่จึงชิมซ้ำ		เปรียบคล้ายบ่าวสาว

๔๘.ขนมผสมน้ำยา

พอดีกัน

ขนมจีนพอเหมาะทั้ง		น้ำยา
สองฝ่ายพอกันนา		เปรียบไว้
มิอาจกล่าวออกมา		ดีกว่า ใครเฮย
หรือขุ่นเคืองโกรธไซร้		กล่าวได้พอกัน

๔๙.ขนหน้าแข้งไม่ร่วง

ไม่กระทบกระเทือนเดือนร้อน

คนมั่งมีเมื่อครั้ง		จับจ่าย
จึงบ่เกิดเสียดาย		เดือดร้อน
เปรียบขนร่วงจากกาย		มิหมด เลยนอ
นิดหน่อยจะคืนย้อน		กลับเข้าคืนคลัง

๕๐.ขว้างงูไม่พ้นคอ

ทำอะไรแล้วผลร้ายกลับมาสู่ตัวเอง

ขว้าง งูพิษผ่านพ้น		กลับหวน
งู วกกลับคืนทวน		ถิ่นขว้าง
ไม่พ้น เหตุชนวน		ตนก่อ ไว้นา
คอ คั่นมิหลุดค้าง		กลับต้องรับกรรม

๕๑.ข้าเก่าเต่าเลี้ยง

คนเก่า คนแก่ คนรับใช้ที่ไว้วางใจ

ข้าทาสเคยรับใช้		เคียงกาย
เขากล่าวเปรียบความหมาย		เต่าเลี้ยง
รับผิดชอบคำนาย		ทุกเมื่อ
สัตย์ซื่อวางใจเพี้ยง		แต่เจ้านายตน

๕๒.ข้ามน้ำข้ามทะเล

ต้องฟันฝ่าอุปสรรคและความลำบากต่างๆ กว่าจะได้รับผลสำเร็จ

ข้าม เขินเขาโขดห้วย		กันดาร
น้ำ ท่าเพียรทะยาน		เผ่นพ้น
ข้าม อุปสรรคผจญมาร		ฟันฝ่า เสมอแล
ทะเล กักตะบึงด้น		ลุพ้นสัมฤทธิ์การ

๕๓.ขายผ้าเอาหน้ารอด

ยอมสละแม้แต่ของจำเป็นที่มีอยู่
เพื่อรักษาชื่อเสียงของตนไว้

ขาย ของครายากแค้น		ลำเค็ญ
ผ้า ผ่อนจึงจำเป็น		ลดให้
เอาหน้า ก่อนทุกเข็ญ		เกินกว่า นี้แล
รอด ชั่วขณะพอได้		ปกป้องชื่อเสียง

๕๔.ข้าวแดงแกงร้อน

บุญคุณ

ข้าว แกงเคยแบ่งให้		พอทาน
แดง มากคุณอาหาร		แกลบกล้อง
แกง กับแบ่งจาน		มิขัด เลยนอ
ร้อน รุ่มคราขัดข้อง		ปกป้องแทนคุณ

๕๕.ข้าวยากหมากแพง

ภาวะขาดแคลนอาหารทุพภิกขภัย

ข้าว ปลาหายากล้น		ทุกข์เข็ญ
ยาก ยิ่งคนลำเค็ญ		ขืนไข้
หมาก พร้าวปลูกมิเห็น		ผลช่อ ดอกเฮย
แพง ลิ่วทุกสิ่งไซร้		ร่ำร้องโอดครวญ

๕๖.ข้าวเหลือเกลืออิ่ม

บ้านเมืองที่บริบูรณ์ด้วยข้าวปลาอาหาร

ข้าว เหลือเกลืออิ่มท้อง		ผองชน
เหลือ เก็บมิขัดสน		ยากไร้
เกลือ แกงแบ่งปันผล		ไปทั่ว เรือนแล
อิ่ม เอิบจิตสุขไซ้		ถิ่นบ้านสมบูรณ์

๕๗.ขี้ก้อนใหญ่ให้เด็กเห็น

ทำสิ่งที่ไม่สมควรให้ผู้น้อยเห็น

ประพฤติผิดแบบให้		เด็กเห็น
แบบอย่างเด็กนำเป็น		สิ่งอ้าง
ขัดเคืองเหตุลำเค็ญ		มิอาจ เถียงแล
ทำกิจใดควรสร้าง		ถูกต้องเหมาะสม

๕๘.ขุดด้วยปากถากด้วยตา

แสดงอาการเหยียดหยามทั้งด้วยวาจาและสายตา

ชนใดใจชั่วร้าย		ทุรชน
พูดเหยียดหยามเหลือทน		ทุกถ้อย
สายตาหมิ่นแคลนคน		กดขี่ ข่มแล
ดูถูกคนต่ำต้อย		เยี่ยงนี้ความหมาย

๕๙.ขุนนางใช่พ่อแม่ หินแง่ใช่ตายาย

ถ้าไม่ใช่พ่อแม่ ปู่ย่า ตายายของตน ก็ไม่ควรไว้วางใจใคร

โบราณสอนเรื่องไว้		วางใจ
พ่อแม่ญาติสนิทใน		เท่านั้น
คนรู้จักยังไกล		เกินกว่า เชื่อแล
หากพลาดผิดเพราะรั้น		กว่ารู้เสียหาย

๖๐.เข็นครกขึ้นภูเขา

ทำงานที่ยากเกินความสามารถของตน

เข็น งานหนักกว่าด้วย		กำลัง ตนแล
ครก สู่เขาเปรียบดัง		กล่าวนี้
ขึ้น เขาแต่ลำพัง		ฝืนหนัก นาพ่อ
เขา ที่หมายความชี้		เสร็จได้ยากแสน

ภาพ โดยพี่เก้า นายณัฐพงศ์ แก้วขาว
เขียนโคลงโดย อ.ภาทิพ ศรีสุทธิ์

คุณเป็นผู้เยี่ยมชมลำดับที่

ตั้งแต่ ๔ กันยายน ๒๕๔๖