ในเว็บนี้จะนำเสนอเนื้อหาเกี่ยวกับ ความหมายของฉัน ความเป็นมาของฉันท์ ข้อบังคับของฉันท์

คณะของฉันท์ กลวิธีและความนิยมในการเขียนฉันท์ การเลือกใช้ฉันท์ชนิดต่าง ๆ ลักษณะ

และข้อบังคับของฉันท์แต่ละชนิด

          ฉันท์ คือลักษณะถ้อยคำที่กวีได้ร้อยกรองขึ้น เพื่อให้เกิดความไพเราะ โดยกำหนดครุ ลหุ

และสัมผัสเป็นมาตรฐาน

         ฉันท์เป็นคำประพันธ์ที่ได้แบบอย่างมาจากอินเดีย เดิมแต่งเป็นภาษาบาลี และสันสกฤต

ไทยนำเปลี่ยนแปลงลักษณะบางอย่างเพื่อให้สอดคล้องกับความนิยมในคำประพันธ์ไทย ตำราฉันท์ที่เป็น

แบบฉบับของฉันท์ไทย คือ คัมภีร์วุตโตทัย (อ่านตำราฉันท์ของไทยเพิ่มเติม ได้จากหนังสืออ้างอิง)

การเลือกใช้ฉันท์ชนิดต่าง ๆ

         การเลือกใช้ฉันท์ ต้องเลือกให้เหมาะกับวัตถุประสงค์หรือเนื้อเรื่องที่จะเขียน

     ๑. บทนมัสการสิ่งศักดิ์สิทธิ์ บทไหว้ครู บทสรรเสริญพระเกียรติ ความขลัง ใช้ สัททุลวิกกีฬิตฉันท์

หรือสัทธราฉันท์

     ๒. บทเล่าเรื่อง บทชม คร่ำครวญ นิยมใช้ อินทรวิเชียรฉันท์ หรือวสันดิลกฉันท์

     ๓. บทแสดงอารมณ์รุนแรง เช่นโกรธ ตื่นเต้น วิตกกังวล หรือบรรยายความในใจเกี่ยวกับความรัก

ที่ต้องการให้เห็นอารมณ์สะเทือนใจอย่างมาก นิยมใช้ อิทิสังฉันท์ ซึ่งเป็นฉันท์ที่สลับเสียงหนักเบา

เน้นเสียงเป็นจังหวะทุกระยะ

     ๔. บทพรรณนาโวหารหรือบรรยายข้อความที่น่าตื่นเต้น หรือเป็นที่ประทับใจ นิยมใช้

ภุชงคประยาตฉันท์

     ๕. บทสนุกสนานขบขัน หรือคึกคักสับสน ให้เหตการณ์บรรยายไปอย่างรวดเร็ซจะนิยมใช้

โตฏกฉันท์ มาณวกฉันท์ หรือจิตรปทาฉันท์

     ๖. บทบรรยายความ นิยมใช้ อุเปนทรวิเชียรฉันท์ อินทวงสฉันท์ วิชชุมมาลาฉันท์ หรือสาลินีฉันท์

แผนผังและตัวอย่างคำประพันธ์ประเภทฉันท์ที่นิยมแต่ง

มาณวกฉันท์๘ (มา-นะ-วก-กะ-ฉัน) ฉันท์ที่มีลีลาเสียงไพเราะงดงามให้ความสดชื่นมีชีวิตชีวา

ประดุจมาณพหนุ่มน้อย

มาณวกฉันท์ ๘
๏   ปางศิวะเจ้า	เนา ณ พิมาน
บรรพตศานต์	โสภณไกร-
ลาสรโห	โอ่หฤทัย
ทราบมนใน	กิจพิธี
๏   ทวย ธ กระทำ	กรรมพิเศษ
อัศวเมธ	ปูชยพลี
เคลื่อนวรองค์	ลงปฐพี
สู่พระพิธี	สาทรกรรม
	(อิลราชคำฉันท์)

วิชชุมมาลาฉันท์ ๘ ฉันท์ที่เปล่งสำเนียงยาวดุจสายฟ้าแลบที่มีรัศมียาว

สาลินีฉันท์ ๑๑ หมายถึง ฉันท์ที่มากไปด้วยครุ ซึ่งเปรีบเหมือนแก่นหรือหลัก

อินทรวิเชียรฉันท์ ๑๑ หมายถึงฉันที่มีลีลาอันรุ่งเรืองงดงามประดุจสายฟ้าซึ่งเป็นอาวุธของพระอินทร์

แบบท่องจำ อินทรวิเชียรฉันท์ ๑๑

ตัวอย่างอินทรวิเชียรฉันท์ชื่อเล็บนาง

อุเปนทรวิเชียรฉันท์ ๑๑ แปลว่ารองอินทรวิเชียร คือมีลักษณะคล้าย ๆ อินทรวิเชียรฉันท์

กมลฉันท์ ๑๒ (กะ-มะ-ละ-ฉัน) แปลว่าฉันที่มีลีลาดุจกล่อมใจให้เพลิดเพลิน

ภุชงคประยาตฉันท์ ๑๒ (ภุชงค์ หมายถึง งู หรือนาค ประยาต หมายถึงอาการงูเลื้อย) ฉันท์ที่มีลีลา

งดงามประดุจการเลื้อยของงู

วสันตดิลกฉันท์ ๑๔ (วะ-สัน-ตะ-ดิ-หลก-กะ -ฉัน) ฉันที่มีลีลางามวิจิตรประดุจรอยแต้มที่กลีบเมฆ

ซึ่งปรากฎในตอนต้นแห่งวสันตฤดู

สัททุลวิกกีฬิตฉันท์ ๑๙ (สัด - ทุน-ละ-วิก-กี-ลิ-ตะ-ฉัน) ฉันท์ที่มีลีลาประดุจสิงโตคะนอง

อีทิสังฉันท์ ๒๐ ฉันท์มีลีลางดงามประดุจฉันท์ที่ได้พรรณนามาแล้วข้างตน บ้างก็เรียก "อีทิสฉันท์"

๑. วรรคหนึ่งมี ๔ คำ นับ ๒ วรรค หรือ ๒ กลอนเป็นหนึ่งบาท ๒ บาทเป็นหนึ่งบทเพราะบาทหนึ่งมี ๘ คำ จึงเรียกว่าฉันท์ ๘ บาทแรกเรียกบาทเอกหรือบาทขอน บาทหลังเรียกบาทโทหรือบาทคู่ เรียกเหมือนกันเช่นนี้ทุกฉันท์

๒. เครื่องหมาย ๐หมายความว่าครุ ส่วนวงกลมที่มีหางด้านล่างหมายถึงลหุ นอกจากนั้นเป็นครุ

๓. สัมผัสให้ดูตามเส้นโยง คำที่ ๔ ของวรรคที่ ๑ ซึ่งสัมผัสกับคำที่ ๓ในวรรคที่ ๒ นั้นบางทีก็ไม่นิยม

๔. จิตรปทาแนท์ นิยมแต่ง ๒ บทคู่กันเป็นตอนหนึ่ง เมื่อขึ้นตอนต่อไป ต้องย่อหน้าทุก ๆ ตอน และต้องให้คำกสุดท้ายบทที่ ๒ ของตอนต้นสัมผัสกับคำสุดท้ายของบทที่ ๑ ของตอนต่อๆ ไป ดังตัวอย่างที่แสดงไว้ จะแต่งยาวเท่าไหร่ก็ได้ แต่ต้องสัมผัสกันเช่นนี้เสมอ
จะจบลงในบาทเอกไม่ได้

๕. จิตรปทาแนท์ หมายความว่าฉันท์ที่มีส่วนหรือข้อความไพจิตรงดงาม

หนังสืออ้างอิง

กำชัย ทองหล่อ หลักภาษาไทย รวมสาส์น (1977) จำกัด กทม 2547
สุโขทัยธรรมาธิราช, มหาวิทยาลัย สาขาศึกษาศาสตร์ เอกสารการสอนชุดวิชาภาษาไทย 2การประพันธ์ไทย หน่วยที่ ๖
        การประพันธ์ฉันท์ พ.ศ. ๒๕๔๑ พิมพ์ครั้งที่ ๓หน้า๒๙๐ -๓๒๖

วิเชียร เกษประทุม ลักษณะคำประพันธ์ กรุงเทพฯ พัฒนาการศึกษา , ๒๕๔๓